Op 4 mei staan we stil bij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, de koloniale oorlog in Indonesië en van oorlogssituaties en vredesmissies nadien. Vandaag denk ik in het bijzonder aan Louise De Vries-Jacobs. Een naam die veel mensen waarschijnlijk niets zegt, maar die ik regelmatig tegenkom tijdens mijn onderzoek naar Hillegonda Buisman-Blok Wijbrandi. De twee vrouwen zaten namelijk jarenlang samen in het bestuur van de Leeuwarder afdeling van de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen.

De Leeuwarder Courant meldde op 6 november 1941 dat Hillegonda Buisman-Blok Wybrandi tijdens een theemiddag van de Vereniging van Huisvrouwen tot haar teleurstelling moest mededelen dat de penningmeesteresse mevr. De Vries-Jacobs door ‘omstandigheden’ was gedwongen om haar functie neer te leggen. Wie was deze mevr. De Vries-Jacobs en wat gebeurde er met haar tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Van Amsterdam naar Leeuwarden

Louise de Vries-Jacobs

Louise Jacobs werd op 23 oktober 1877 in Amsterdam geboren. Op 17 december 1901 trouwde zij in Amsterdam met de toen 28-jarige Jonas de Vries, grossier in manufacturen, uit Leeuwarden. Zij betrokken aanvankelijk een bovenwoning aan de Harlingersingel in de Friese hoofdstad. Hier werd op 7 november 1903 hun enige kind – dochter Julia Henriëtte – geboren. Later verhuisde het gezin naar een bovenwoning aan de Nieuwstad en vervolgens naar een woning aan de Eewal in Leeuwarden.

De Vries-Jacobs en Buisman-Blok Wijbrandi

Het lijkt waarschijnlijk dat Louise de Vries-Jacobs en Hillegonda bevriend waren. Niet alleen zaten ze samen in het bestuur van de Leeuwarder afdeling van de Vereniging van Huisvrouwen, ook waren zij allebei bestuurslid van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht, afdeling Leeuwarden, later de Vereniging van Staatsburgeressen geheten. En toen De Vries-Jacobs door het college van Burgemeester en Wethouders in 1927 werd voorgedragen als bestuurslid van de woningvereniging ‘Leeuwarden’ nam Buisman-Blok Wijbrandi het tijdens de discussie in de gemeenteraad voor haar op. De Vries-Jacobs werd vervolgens vrijwel unaniem verkozen, op twee blanco stemmen na.

Buisman-Blok Wijbrandi en De Vries-Jacobs waren ook allebei lid van de Vrijzinnig Democratische Bond (VDB), een links-liberale politieke partij die in 1901 werd opgericht. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in Leeuwarden van 1923 stond De Vries-Jacobs net als Buisman-Blok Wijbrandi ook op de kieslijst van de VDB, maar werd zij niet gekozen. Daarnaast waren beide vrouwen actief in het bestuur van de Leeuwarder afdeling van de Vrouwenclub van de VDB. Buisman-Blok Wijbrandi was hier presidente, terwijl De Vries-Jacobs de functie van penninsmeesteresse vervulde.

Tijdelijk vertrek uit Leeuwarden

Op 8 december 1928 werd Louise de Vries-Jacobs weduwe, toen haar echtgenoot Jonas de Vries op 54-jarige leeftijd overleed. Een jaar na de dood van haar echtgenoot vertrok Louise naar Steenwijk, waar haar dochter bibliothecaresse was. In het jaarverslag van het jaar 1929 van de Vereniging van Staatsburgeressen is te lezen dat Hillegonda De Vries-Jacobs bij haar afscheid bedankte voor

Het werk, dat zij als bestuurslid en penningmeesters altijd op zoo’n sympathieke en uitstekende wijze heeft verricht. Zij is dikwijls de geestelijke moeder geweest van veel sociaal werk, dat door de afdeling werd ondernomen; steeds hield zij zich bescheiden achteraf en liet de afdeling de eer.

Fries kostuum voor prinses Juliana

Lang bleef De Vries-Jacobs niet in Steenwijk, want in het jaarverslag van de Vereniging van Staatsburgeressen van 1930-1931 staat vermeld dat zij naar Leeuwarden was teruggekeerd. Zij werd dat jaar met algemene stemmen gekozen als bestuurslid van de vereniging.

De Vries-Jacobs betrok een woning aan de Emmakade en was vanaf 1934 directrice van de Vereniging voor Vreemdelingenverkeer (V.V.V.) in Leeuwarden. Ook werd zij opnieuw bestuurslid van de woningbouwvereniging ‘Leeuwarden’. Op 30 december 1936 behoorde Louise de Vries-Jacobs bovendien tot de delegatie die een Fries kostuum aanbood aan prinses Juliana, als cadeau voor haar huwelijk met prins Bernhard.

Sobibor

Wat er gebeurde nadat mevrouw De Vries-Jacobs haar functie bij de Leeuwarder afdeling van de NVvH neerlegde is mij niet bekend. Bleef zij wonen aan de Emmakade in Leeuwarden, of dook zij onder? Bekend is wel dat Louise de Vries-Jacobs rond 1942 een sperr-stempel kreeg van de Joodse Raad. Haar naam kwam voor op een lijst met adressen van Joodse gezinnen in Leeuwarden, waarvan één of meer leden in het bezit waren van een sperr-stempel. Het adres dat daar stond vermeld was Nieuwestad 117b. De stempel zou een vrijstelling geven van gedwongen deportatie naar concentratiekampen, maar voorkwam niet dat Louise de Vries-Jacobs terechtkwam in kamp Westerbork. Van daaruit ging zij op 17 maart 1943 met minsten 961 anderen op transport naar vernietigingskamp Sobibor. Bij aankomst, drie dagen later, werd zij onmiddellijk naar de gaskamers gestuurd. Ze werd 65 jaar oud.

De lotgevallen van Julia de Vries

Vanaf november 1940 was een ariërverklaring vereist voor overheidspersoneel, ook voor medewerkers van bibliotheken. Julia verzette zich tegen het ontslag, en drie bestuursleden bedankten voor hun bestuursfunctie, maar uiteindelijk werd Julia per 1 maart 1941 toch ontslagen. Zij vertrekt daarna naar Amsterdam, waar zij werkte als ‘haushalthilfe’.

Julia werd opgepakt en kwam terecht in kamp Westerbork. Daar trouwde zij op 10 mei 1943 met de Haagse scheepsmachinist Salomon van Dijk. Een paar maanden later, op 7 september 1943, werd Julia op transport gezet naar Polen. Van nog 988 mensen is bekend dat ze die dag zijn getransporteerd. Onder hen was ook de bekende Etty Hillesum. De trein voerde hen naar Auschwitz, waar zij officieel op 30 november 1943 omkwam.

Blijvend belang om te herdenken

Het verhaal van Louise de Vries-Jacobs en haar dochter herinnert ons eraan hoe kwetsbaar vrijheid is, en hoe groot de gevolgen zijn wanneer menselijkheid plaatsmaakt voor uitsluiting en haat. Juist in deze tijden, waarin opnieuw (of nog steeds) groepen mensen in de samenleving worden gediscrimineerd en buitengesloten, is het van blijvend belang om te herdenken. Om te kiezen voor respect, medemenselijkheid en waakzaamheid – niet alleen op 4 mei, maar elke dag.

Afbeeldingen

  • Uitgelichte afbeelding en portretfoto: Louise de Vries-Jacobs. Detail uit een foto van Ch. Gombault, van het comité voor het huldeblijk der Friese vrouwen bij het huwelijk van kroonprinses Juliana (1936). Collectie Historisch Centrum Leeuwarden, nummer FDKOHUISA061.
  • Groepsfoto: Ch. Gombault, Comité voor het huldeblijk der Friese vrouwen bij het huwelijk van kroonprinses Juliana, temidden van de vrouwen der Friese burgemeesters, die het comité in zijn arbeid bijstonden. In het midden, zittend v.l.n.r.: mevr. Kuperus-Kooi, mevr. Van Beijma-Huber, mevr. Van Harinxma thoe Slooten- Snouck Hurgronje, mevr. Van Harinxma thoe Slooten-Geertsema en mevr. De Vries-Jacobs (1936). Collectie Historisch Centrum Leeuwarden, nummer FDKOHUISA061.

Bronnen en literatuur