Nog een paar weken, en dan gaan we weer naar de stembus. Denk nog eens goed na over het volgende, als je het rode potlood ter hand neemt: vrouwen op het Nederlandse vasteland hebben al meer dan honderd jaar kiesrecht, maar vormen nog altijd een minderheid in de politiek. Sinds 2017 probeert de stichting Stem op een Vrouw daar verandering in te brengen, door te hameren op voorkeursstemmen voor vrouwen die lager op de lijst staan. Maar wist je dat dit idee al een eeuw oud is?

Stem op een Vrouw

De stichting Stem op een Vrouw zet zich in voor politieke representatie en emancipatie van vrouwen in Nederland. In 2017 kwam voor het eerst een groep mensen bijeen, die meer vrouwen verkozen wilden zien bij de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar. Zij riepen kiezers op om een voorkeurstem uit te brengen op een vrouw, die lager op de lijst stond. Door te stemmen op vrouwen die op zogenaamd ‘onverkiesbare’ plekken stonden, konden zij toch verkozen worden met voorkeurstemmen. De eerste campagne in 2017 was een succes – drie vrouwen extra kwamen met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer. Dat was nooit eerder vertoond.

Sindsdien heeft de organisatie ervoor gezorgd dat meer dan 700 vrouwen via voorkeurstemmen gekozen in allerlei bestuursorganen, van gemeenteraden tot het Europees Parlement. Een indrukwekkend resultaat, en een stap richting een meer evenwichtige politieke vertegenwoordiging.

Een bord in de tuin als statement

Als ik mij op een warme woensdagmiddag terugtrek in de koelte van het Historisch Centrum Leeuwarden, op zoek naar informatie voor mijn biografie over Hillegonda Buisman-Blok Wijbrandi, ontdek ik dat het idee van Stem op een Vrouw niet zo nieuw is als het lijkt. ‘Met het oog op de verkiezingen voor Provinciale Staten en Gemeenteraad plaatsten wij advertenties met het motto ‘Vrouwen stemt op Vrouwen’’, lees ik in het jaarverslag 1931/1932 van de afdeling Leeuwarden van de Vereniging van Staatsburgeressen – een opvolger van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht -, waar Buisman-Blok Wijbrandi bijna twintig jaar lang voorzitter van was. Stem op een Vrouw, maar dan in het verleden. 

De Leeuwarder afdeling van de Vereniging van Staatsburgeressen stond niet alleen. Al in het begin van de twintigste eeuw riepen feministen vrouwen op om elkaar te steunen aan het stemhokje. Een mooi voorbeeld is Lena Jonker-Westerveld. Toen zij voor het eerst mocht stemmen, zette zij een bord in haar tuin met daarop de tekst ‘VROUWEN STEMT OP VROUWEN’. Samen met haar man, de bioloog Willem Jonker, streed zij jarenlang voor het vrouwenkiesrecht. Zij vernoemden niet voor niets hun dochter naar de hoofdpersoon uit de feministische roman Hilda van Suylenburg. Deze dochter, Hilda Verwey-Jonker, zou later uitgroeien tot een toonaangevende sociologe én voorzitter van de Vereniging van Vrouwenbelangen.

Vrouwenorganisaties met visie

Ook andere afdelingen van de Vereniging van Staatsburgeressen gebruikten de slogan ‘Vrouwen, stemt op vrouwen’. Op 5 april 1927 adverteerde de afdeling Hilversum al in De Gooi- en Eemlander met de tekst:

Vrouwen, stemt op vrouwen! Bedenkt, dat de gezins- en vrouwenbelangen het best worden gevoeld en behartigd door de vrouwen zelf. Geeft Uw stem aan haar, die in de vrouw zien een vrij Mensch met zelfbeschikkingsrecht over eigen leven en arbeid.1

Discussie

Toch was er binnen de vrouwenbeweging discussie over deze strategie. In het jaarverslag van 1928 schreef de Leeuwarder afdeling dat zij tijdens de wintervergadering had opgeroepen om bij verkiezingen expliciet op te roepen tot het stemmen op vrouwelijke kandidaten. Maar het hoofdbestuur van de vereniging ging hier niet in mee. Zij wilden alleen vrouwen steunen die de progressieve idealen van de vereniging onderschreven, waaronder verbeterde huwelijkswetgeving, gelijke beloning, vrijheid van arbeid.

De slogan ‘Stemt vrouwen’ was te vaag om te komen tot wettelijke, economische en maatschappelijke gelijkstelling van man en vrouw. De angst bestond dat daarmee ook vrouwen in de Kamer kwamen, die tegen de idealen van de vereniging waren. De afdelingen Rotterdam en Apeldoorn waren het eens met het hoofdbestuur, maar net als de Leeuwarder vrouwen was ook de afdeling Amsterdam voor de slogan ‘Vrouwen, stemt vrouwen’, met als argument dat bij de vereniging vrouwen van verschillende politieke kleur waren aangesloten. 

Uiteindelijk werd afgesproken om alle kandidaten te vragen naar hun visie ten opzichte van de standpunten van de vereniging. Het voorstel over de leuze ‘Vrouwen, stemt op vrouwen’ werd voorlopig doorgeschoven naar de algemene ledenvergadering, die een paar maanden later zou plaatsvinden. Zo kregen alle afdelingen de tijd om de voors en tegens tegen elkaar af te wegen en met elkaar te bespreken.2

Na de Tweede Wereldoorlog

Na de Tweede Wereldoorlog dook de slogan ‘Vrouwen, stemt op vrouwen’ opnieuw op. Niet toevallig was het Hilda Verwey-Jonker, de dochter van Lena, die als voorzitster van de Vereniging van Vrouwenbelangen de campagne nieuw leven inblies. In 1952 werd de leus opnieuw ingezet bij de Tweede Kamerverkiezingen en ook in de jaren daarna bleef de oproep klinken, zij het zonder veel effect.3

Stem eens op een vrouw
Overhandiging van een affiche ‘Stem eens op een vrouw’ door vertegenwoordigsters van de Nederlandse Vereniging voor Vrouwenbelangen aan Anne Vondeling, voorzitter van de Tweede Kamer, 31 maart 1977.
© Hans Peters voor Anefo / Nationaal Archief. Via Wikimedia Commons, beschikbaar gesteld onder Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.

Voor de verkiezingen van 1972 telt de Tweede Kamer nog altijd maar vijftien vrouwelijke leden. Om dat te veranderen voert de Nederlandse Vereniging voor Vrouwenbelangen actie om vrouwen met voorkeursstemmen de Kamer in te krijgen. De actie is weinig succesvol, maar vijf jaar later gaat de actiegroep ‘Stem eens op een vrouw’ fanatieker campagne voeren. ‘Stem eens op een vrouw, of is politiek alleen een mannenzaak?’ is de sceptische vraag die wordt gesteld. Hoewel daarmee het NOS-journaal werd gehaald, was het resultaat beperkt.4

Inmiddels zijn we meer dan vijftig jaar verder. Vrouwen zijn nog altijd ondervertegenwoordigd in de Nederlandse politiek, en een een vrouwelijke premier hebben we ook nog altijd niet gehad. Toch is meer representatie noodzakelijk, nu misschien wel meer dan ooit. Overal ter wereld staan vrouwenrechten onder druk – abortuswetgeving wordt ingeperkt, zorg en werk zijn ongelijk verdeeld, er is nog steeds een loonkloof en femicide is een enorm actueel onderwerp. Tegelijkertijd heeft de conservatieve influencer Andrew Tate, die vrouwen het liefst achter het aanrecht ziet, een groeiende aanhang onder jongemannen. Er blijft dan ook nog veel om voor te strijden.

Dus als je straks gaat stemmen, denk dan aan Lena’s bord in de tuin. Aan vrouwen als Hillegonda Buisman-Blok Wijbrandi die jou voorgingen. En aan de kracht van jouw voorkeurstem. ‘Vrouwen, stem op vrouwen’ – en mannen ook. Want gelijke vertegenwoordiging is van ons allemaal.

  1. Advertentie Vereeniging van Staatsburgeressen, afd. Hilversum, De Gooi- en Eemlander: nieuws- en advertentieblad, 5 april 1927 ↩︎
  2. ‘De vrouw en de kamerverkiezingen’, Leeuwarder Courant, 18 december 1928. ↩︎
  3. Steen, A. P. W. van. (2023, November 22). Van liefdadigheid naar abortusstrijd: Leidse
    vrouwen en de Nederlandse vrouwenbeweging van 1860 tot 1990. Retrieved from https://hdl.handle.net/1887/3663571 ↩︎
  4. ‘Stem eens op een vrouw! Ria Beckers, eerste vrouwelijke lijsttrekker bij de landelijke verkiezingen’, https://anderetijden.nl/artikel/6681/Stem-eens-op-een-vrouw, laatst geraadpleegd op 22 september 2025 ↩︎