Momenteel lees ik het boek Aan de rand van de wereld. Hoe de Noordzee ons vormde van de Britse auteur Michael Pye. Het kan min of meer gezien worden als de noordelijke tegenhanger van La Méditerranée van de Franse historicus Fernand Braudel, dat overigens wel wetenschappelijker is dan Aan de rand van de wereld.

Michael Pye wil laten zien dat beschaving niet alleen uit het zuiden kwam en dat de periode tussen het Romeinse Rijk en de renaissance geen donkere leegte was waarin niets gebeurde. Integendeel, de volken rondom de Noordzee dreven volop handel met elkaar, wat niet alleen leidde tot de uitwisseling van goederen, modes en ideeën, maar ook tot de ontwikkeling van een monetair en justitieel systeem.

Wat ik ook interessant vind aan het boek van Michael Pye is dat hij een lans breekt voor het gebruik van objecten als historische bron. “Documenten raken verloren, verbranden of vergaan; het historische archief is per definitie onvolledig,” schrijft hij.[1] Geschreven teksten werden alleen bewaard wanneer zij van belang waren voor instituten, zoals de kerk, en waren bovendien altijd gekleurd door het perspectief van de schrijver (zoals ook nu nog altijd het geval is overigens). Dit soort teksten vermelden uitzonderlijke gebeurtenissen, want de geschiedenis van het dagelijkse leven – dat wat bij iedereen bekend was – was het opschrijven niet waard. De Romeinen waren erg op het centrum van de macht (Rome) gericht en schreven daarom niets over plaatsen als Domburg, die aan de rand van hun rijk lagen.[2]

Gelukkig kan de vergeten geschiedenis van de mensen en plaatsen aan de rand van de wereld teruggevonden worden aan de hand van het spoor van archeologische vondsten. Tijdens een lezing bij de Leeuwarder Courant, afgelopen woensdag 1 april, omschreef Michael Pye dat als volgt: “We’re beginning to find an archive of things, in addition to the archive of words.” In Domburg kwam de geschiedenis letterlijk weer boven water, toen de zee zich dusdanig ver terugtrok dat de restanten van Romeinse tempels bloot kwamen te liggen. Archeologen doen hetzelfde als de zee, maar dan op meer systematische wijze en dat levert vondsten op die een aanvulling zijn op de geschreven bronnen.

Wel geeft Michael Pye aan dat interpretatie van de objecten soms lastig is, omdat zij alleen te begrijpen wanneer hun context bekend is, “en beslissen over de context betekent dat we moeten vertrouwen op wat we al denken te weten op grond van eerdere vondsten op andere plaatsen.”[3] Wanneer eerdere interpretaties niet klopten heeft dat invloed op nieuwe ideeën, en dat kan een foutief beeld van de geschiedenis tot gevolg hebben. Wat Pye echter niet opmerkt in zijn boek is dat ook objecten gemaakt en eventueel bewaard zijn met een reden en dat de onderzoeker daarom ook in dit geval altijd rekening moet houden met het perspectief van de maker, ook al is daarover vaak weinig of niets bekend. Bovendien is ook in het geval van bodemvondsten sprake van onvolledigheid, omdat het zeer waarschijnlijk is dat archeologen nog maar een fractie hebben teruggevonden van wat zich onder de grond bevindt.

Ondanks deze kanttekeningen is het gebruik van objecten als bron toch van grote waarde, aldus Michael Pye: “Onze blik wordt plotseling ruimer: we zien het dagelijks leven en de verbanden. […] Als we de woorden en de objecten samenbrengen, wordt het nieuwe verhaal veel overtuigendeer en menselijker. Het leven houdt niet plotseling op als Rome valt, het rijk ten onder gaat en de traditie van de klassieke Latijnse literatuur ten einde komt, zelfs niet als de Saksen, Vandalen, Goten en Hunnen hun meer of minder gewelddadige invallen in het Westen ondernemen. Dat er zo weinig documenten bewaard zijn gebleven, betekent niet dat mensen het vermogen verloren om contact te maken, handel te drijven, oorlog te voeren en meer in het algemeen zich te verplaatsen om hun leven te verbeteren. Ook verloren ze niet het talent om zulke documenten te schrijven en te lezen. Het leven gaat door. We hebben alleen andere instrumenten nodig om het terug te vinden en te beschrijven.”[4]

 

Uitgelichte afbeelding: By Portable Antiquities Scheme (Flickr: Nested Bracelet closeup) [CC BY-SA 2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)], via Wikimedia Commons

[1] Michael Pye, Aan de rand van de wereld. Hoe de Noordzee ons vormde (Antwerpen 2014) 17.

[2] Michael Pye, Aan de rand van de wereld, 14.

[3] Michael Pye, Aan de rand van de wereld, 17.

[4] Michael Pye, Aan de rand van de wereld, 17-18.

Share